Şahsiyet, Mahiyet ve Hüviyet Arasındaki Farklar

03.05.2018

Şahsiyet, hüviyet ve mahiyet yakın anlamlara sahip bu üç kelime de dilimize Arapçadan geçmiş. Felsefe ve kültür hayatımızın kullanmayı sevdiği kelimelerden olmayı başaran bu kelimeler arasındaki farklara yakından bakalım.

Şahsiyet Ne Demek?

Kelime Arapça şaḫṣ “şahıs”tan yapma mastar eki -iyyet ile şaḫṣiyyet yapılarak Türkçe’de türetilmiştir. Sözlüklerimizde birkaç farklı anlamı verilmiş bunlardan ilki “bir kimsenin şahsına ait hususiyetlerin, rûhî ve mânevî niteliklerin bütünü, kişilik.” Tarifte yer alan manevi nitelikler kısmı şahsiyetle mahiyet arasındaki önemli farklardan birisidir. Kelimeyi edebi eserlerde genelde bu anlamıyla görmeye alışığız birkaç örnek verecek olursak;

Görür görmez bana îtimat veren şahsiyetinizde yanılmadığımı ispat etti.
Refik H. Karay
Bütün tesadüfler benim hayatım üzerinde toplandı, şahsiyetim üzerinde müessir oldu.
Etem İzzet Benice

Kelimenin sözlüklerde yer alan ikinci anlamı ise “değerli kimse, yüksek kişi.”

Artık okuyucular için mühim bir şahsiyet olmaya başlamıştım.
Halide Edip Adıvar

Mâhiyet Ne Demek?

Kelime Arapça soru tamlaması olan mā-hiye’den (o nedir) yapma mastar eki -iyyet ile mahiyet olmuştur. Günlük hayatta kullandığımız anlamıyla sözlüklerde birkaç satırı işgal etmeyi başarmışsa da asıl başarısı felsefe ve mantık tarihinde gizlidir. Biz burada kısaca her iki anlamına değinmeye çalıştık. Günlük dilde “bir şeyin ne olduğunu belirleyen asıl unsur, nitelik” anlamında kullanıyoruz.

Üstelik tiyatroda her şey şahsi bir mahiyet arz eder.
Ahmet Kutsi Tecer
Akıl biliyor ki var bir Allah
Mahiyeti anlaşılmıyor âh
Muallim Nâci

Gelelim kelimenin felsefe literatüründe kullanıldığı anlama “bir nesnenin varlığını veya cevherini meydana getiren şey, nesnenin iç yüzü, hakikati, kendilik, zâtiyet.”

Mâhiyet kavramı antik Yunan felsefesinin ve İslam filozoflarının üzerinde uzun uzadıya kafa yorduğu kavramlardandır. Hatta İbn Sînâ’nın ontolojisini üzerine inşa ettiği iki kavramdan birisidir.

Hüviyet Ne Demek?

Kelime Arapça üçüncü tekil zamir huve “o”dan yapma mastar eki -iyyet ile huviyyet şeklinde türetilmiştir. Birine doğum tarihini sorarken “tevellüdünüz kaç?” şeklinde soran büyüklerimizin “kimlik, nüfuz cüzdanı” gibi anlamlarda kullandıkları kelime hüviyettir. Şahsiyet, mahiyet ve hüviyet arasında en fazla farklı anlama sahip ve en fazla bilinen kelime hüviyettir. Bunun sebebi de muhtemelen yukarıda zikrettiğimiz anlamlarında gizli.

Hüviyetini saklayan zengini de merak ediyorlardı.
Halide Edip Adıvar

Gelelim hüviyetin yazımızın konusu olmasını sağlayan anlamına sözlüklerde hakikat, mahiyet olarak tarif ediliyor. Detaya girecek olursak mahiyet bir türü, cinsi diğerlerinden ayıran özellik iken hüviyet ise tek bir nesneyi ya da şahsı diğerlerinden ayıran nitelik demektir. Bunun yanında eski metinlerde Allah’ın zâtı, hakikati anlamında kullanıldığını da bilmekte fayda var.