Efsane mi Hakikat mi? Homeros ve Dede Korkut

Mitler, insanın hayal gücünün sınırlarını keşfetmemizi sağlayan en güzel antik masallardır. Bu masallarda insanın korkuları, endişeleri, hayalleri ve olağanüstü tasavvurlarıyla karşılaşırız. Çünkü insan bir şeyi en iyi hikâye yoluyla öğrenebildiği gibi, bilgisini de yine en iyi hikâye yoluyla anlatabilir. Ve bir şey hikâye olduğunda artık gerçekliğini yitirdiği için nesilden nesile tevarüs ederek efsaneleşir. Tarih olayların yanı sıra tarihi şahsiyetlerde de aynı durum söz konusudur. Elimizdeki malumat azlığı bir şeyleri abartma huyumuz, geçmişte yaşamış belki de hiç yaşamamış şahsiyetleri kutsallaştırmamızı, efsaneleştirmemizi sağlar. Homeros ve Dede Korkut işte bu destanlaştırdığımız karakterlerden sadece ikisidir. Hadi ikisine de birazdan yakından bakalım. Aralarında farklara göz atalım.

Homeros, Yunanca bir kelime. Ve antik Yunan dilinde karşılığının “köle” olduğu bilinmekte. Nerede ne zaman nasıl doğduğuna dair efsaneleri es geçersek pek bir şey bilmiyoruz. Dede Korkut için de aynı şekilde. Nerede ve ne zaman doğmuş belirsiz. Oğuz Türklerinin kadim destanlarına baktığımızda onun gelenek ve görenekleri iyi bilen, kabile teşkilatını koruyan yarı-efsane bir bilge olduğunu görüyoruz. Kaynaklarda “Korkut” ya da “Korkut “Ata” olarak geçen bu karakter İslam sonrası Türk anlatılarında da aynı yerini bulmuş.

Homeros’un kendi döneminden tam 4 asır önce ortaya çıkan Miken Uygarlığına dair olayları en ince ayrıntılarına kadar anlatması onun gerçekte yaşamamış biri olduğundan şüphe ettirmiş. Hatta kimi araştırmacılar Homeros’un bir değil belki birkaç kişiden oluşan bir ozan grubu olduğunu iddia etmiş. Eserlerindeki üslup farklılıkları da bu iddiaları güçlendiren etkenlerden bir tanesi. Dede Korkut’a gelince, kendisi hakkında pek çok farklı rivayet olsa da ittifak edilen nokta Türk destanlarının esrarengiz anlatıcı olduğudur. Türk törelerini, savaşlarını, göçlerini çok iyi bilen bu bilge kişi kültürel birikimini sözlü kültür yoluyla gelecek nesillere aktarır.

Homeros, Yunan mitolojisini derinden etkilemiş. Aynı zamanda Antik Çağ Yunan edebiyatının da gelişmesine ön ayak olmuş. Homeros sonrası dönemlerde Yunanlıların bu metinleri ezberledikleri bilinmekte. Çünkü sadece mitoloji değil, tıp, teknoloji, askerlik gibi pek çok sahada da bilgiler ihtiva etmekte kitapları. Dede Korkut’un anlatıları ile Homeros’unkiler arasında sadece küçük bir kültür farkı var. Biri Yunan menşeli, diğeri Türk menşeli masalları ve malumatlar sunmakta. Dolayısıyla Homeros’un İlyada’sı ile Dede Korkut Kitabı dediğimiz metinler arasında pek bir fark söz konusu değil.

Homeros kendi halinde bir ozandır. Bildiğimiz kadarıyla devlet işlerine karışmayan, sessiz sakin bir entelektüel. Ama bazı rivayetler Dede Korkut’un asırlarca hükümdar müşavirliği yaptığını söylemektedir. Örneğin; Dede Korkut’tan bahseden en eski tarihli kaynak, İlhan’lı veziri Reşidüddin’in Câmiu’t-tevarih’inde Dede Korkut’un 295 yıl yaşadığı ve Oğuz sülalesinin 9. hükümdarı İnal Sır Yavkuy zamanında ortaya çıkmış, 10. hükümdar Kayı İnal Han’ın ve ondan sonraki üç hükümdarın müşavirliğini yapmış olduğundan bahsedilmektedir.

Bakıldığında Homeros’a nazaran Dede Korkut’un çok daha efsanevi bir boyuta taşındığını görüyoruz. İslam öncesi Şaman, sonrası evliya olarak kaynaklarda yerini alan Dede Korkut, şimdilerde bir masal kahramanı olarak yaşamına devam ediyor.