Çok Karıştırılanlarda Bugün; Isı ve Sıcaklık

Daha orta okul sıralarındayken öğrendiğimiz iki kelimedir; ısı ve sıcaklık. Muhtemelen lisede tekrar ettik bu konuyu. Hocamız anlatıma başlarken “çok basit” dedi. Ama anlatırken hiç de kolay anlatmadı. Bir türlü kafamıza oturmadı o yüzden. Hala daha oturmuş değil. En fazla karıştırılan kelimeler üzerine bir anket yapılsa muhtemelen ısı-sıcaklık üst sıraları işgal eden favori kelimelerden olurdu. Aslında mesele zannedildiği kadar zor değil. Gelin aralarındaki farklara yakından bakalım.

Öncelikle tanımlarını yapacak olursak;

Sıcaklık; Bir maddeyi oluşturan taneciklerden birinin ortalama hareket(kinetik) enerjisini ifade den bir değerdir. Sıcaklık, enerji değildir. Termometre ile ölçülür. Isı; Sıcaklıkları farklı iki madde arasında alınıp verilen enerjinin adıdır. Bu durumda sıcaklıkları eşit iki madde arasında ısı aktarımı gerçekleşmez. İki maddeden birinin sıcaklığının diğerinden farklı olması halinde, sıcaklığı yüksek olan maddeden sıcaklığı düşük olan maddeye enerji aktarılır. Maddenin, katı, sıvı veya gaz halinde olması ısının tanımını değiştirmez. Bir başka şekilde bir maddeyi oluşturan taneciklerin toplam hareket enerjisine ısı denir.

İlk fark ve belki de ikisini birbirinden ayıran, aralarına ulaşılamaz bir set çeken o fark; ısının bir enerji türü, sıcaklığın ise bir değer olmasıdır. Yani ısının enerji olması bir başka enerji türüne evrilebilmesi anlamına gelir. Enerji bir tür güçtür. Potansiyeldir. İşlenmeye, dönüşmeye ve kullanılmaya hazırdır. Fakat değer yani sıcaklık böyle değildir. Aralarındaki farkı şu örnekle açıklayabiliriz; şayet ısı bir yakıt türü olsaydı -misal benzin- sıcaklık onun kokusu olurdu.

Isı’nın ölçümü ile sıcaklığın ölçümü de aynı değildir. Isının ölçümü kalorimetre ya da Joule ile yapılır. Kalorimetrenin birimi “kcal”, Joule’ün birimi ise “J”dir. Yani bir noktadaki ısı miktarı tespit edilmişse muhtemelen 15 kcal ya da 15 j şeklinde ifade edilecektir. Sıcaklığın ölçümü ise termometre vasıtasıyla yapılır. -Fahrenheit ve Selsiyus gibi birimler de kullanılabilir- Santigrat (°C) ile ifade edilir. Bir yerdeki sıcaklık miktarı tespit edilmişse 15°C şeklinde ifade edilecektir. Sıklıkla karıştırılan durumlardan bir tanesi de “oda ısısı” ile “oda sıcaklığı” terkipleridir. Bir odanın ısısı olamaz. Sıcaklığı olabilir. Bu yüzden oda ısısı yerine oda sıcaklığı ifadesi tercih edilmelidir.

Isı, madde miktarına bağlıdır. Yani ısı moleküllerinin fazlalığı ısının artışına neden olacaktır. Bir balon düşünün içine 100 tane ısı molekülü sıkıştırılmış olsun, bir de aynı moleküllerin koca bir şehre yayıldığını düşünelim. Sizce şehir mi yoksa balon mu daha sıcak olacaktır? Elbette balon olacaktır. Çünkü balonun hacmi çok daha küçük ve içinde bulunan ısı molekülleri o boyuta nazaran çok daha fazladır. Sıcaklık için bu geçerli değildir. Sıcaklık madde miktarına nazaran değişmez, sabit kalır. Temas ettiği her madde için aynı etkiyi gösterir.